Ocena przyrodniczych skutków gradacji kornika drukarza 
w Puszczy Białowieskiej

Wstęp

Kornik drukarz Ips typographus (L.) (Coleoptera: Scolytidae) gatunek o wyraźnych tendencjach do pojawów gradacyjnych, ma duże znaczenie gospodarcze na terenach występowania jego podstawowej rośliny żywicielskiej - świerka pospolitego Picea abies (L.) Karst. (głównie południowa i północno-wschodnia Polska). Z punktu widzenia gospodarczego możemy zaliczyć go do tzw. “szkodników fizjologicznych”. W czasie masowych pojawów powoduje on zamieranie drzew osłabionych (np. w wyniku suszy, pożaru czy huraganu, zaatakowania przez opieńkę, hubę korzeni i tzw. „szkodniki pierwotne” oraz wskutek osiągnięcia znacznego wieku), a nawet pozornie zdrowych. Wraz z gatunkami towarzyszącymi jest sprawcą intensywnego wydzielania się posuszu świerkowego.
	Pospieszne wycinanie drzew “kornikowych” (zasiedlonych przez kornika drukarza) w trakcie sezonu wegetacyjnego powoduje duże szkody wśród innych elementów ekosystemów leśnych. Z kolei zaniechanie wyrębu (np. w parkach narodowych) wywołuje protesty leśników gospodarujących w otaczających drzewostanach, próbujących narzucić gospodarzom obiektów chronionych podjęcie zwalczania korników na ich terenie. Panuje bowiem przekonanie, że obecność martwych drzew w rezerwatach i parkach narodowych wpływa negatywnie na stan sanitarny otaczających je lasów gospodarczych, bowiem w wyniku tego tereny chronione stają się rezerwuarem szkodliwych owadów. Wszystko to powoduje duże perturbacje w realizacji zadań gospodarczych i ochronnych oraz wzbudza gorące emocje wśród społeczeństwa, nie tylko na linii biolodzy - leśnicy.
	Oprócz niekwestionowania negatywnych skutków gradacji korników dla drzewostanów gospodarczych, coraz częściej zwraca się ostatnio uwagę na biocenotyczną, pozytywną rolę tej grupy owadów i jej znaczenie dla funkcjonowania innych elementów środowisk leśnych. Zaczyna się dostrzegać znaczenie tego i podobnych gatunków dla prawidłowego funkcjonowania ekosystemów na terenach chronionych. W Polsce taki punkt widzenia wciąż jeszcze odbierany jest jako co najmniej „kontrowersyjny” (Capecki i in. 1998).
	Ważnym osiągnięciem ekologów lasu i części entomologów jest znalezienie dowodów naukowych, że różne zaburzenia naturalne, w tym przypadku gradacje kornika drukarza i innych kambiofagów (dotyczy to także foliofagów), nie są katastrofą dla ekosystemu (Connell, Slatyer 1977; Pickett i in. 1987; Jardon i in. 1994; Bergeron i in. 1995; Georgievskijj 1995; Holeksa i in. 1996; D’jachenko 1999; Ermokhin 1999; Łaska 1999). Mają one miejsce nawet w najbardziej naturalnych obszarach tajgi syberyjskiej czy kanadyjskiej. Co najwyżej powodują one uszkodzenia pewnej liczby drzew (czasem nawet na wielu hektarach), ale od takich zakłóceń zależy właśnie całe bogactwo tych lasów, jego strukturalna i gatunkowa różnorodność. Trzeba więc przyjąć, że gradacje owadów są czymś nieuniknionym na terenach chronionych, a zagrożenia dla aktualnego składu drzewostanu (nie lasu) są tym większe im większy jest stopień odkształcenia od lasu naturalnego (Holing 1992; Scherzinger 1996; Klimetzek, Yue 1997; Okołów 1999; Szwagrzyk 2000; Gutowski dane niepubl.). Według Lewis i Lindgren (2000), owady i patogeny grzybowe pełnią wręcz podstawową rolę kształtowaniu kompozycji i struktury leśnych ekosystemów strefy subborealnej, są więc odpowiedzialne za przebieg procesów przyrodniczych i tym samym nie mogą być ignorowane przez człowieka  w trakcie wszelkich działań gospodarczych w lesie.

Kornik drukarz w Puszczy Białowieskiej - rys historyczny

Kornik drukarz jest jednym z najważniejszych kambiofagów świerka pospolitego w Puszczy Białowieskiej (PB). Wraz z innymi kambio- i ksylofagami opanowuje on drzewa świeżo powalone oraz złamane przez wiatr i okiść, a także drzewa stojące, osłabione wskutek suszy lub innych czynników.
	Wzmożone pojawy kornika drukarza i gatunków towarzyszących na świerku, w świetle aktualnej wiedzy, są immanentną cechą naturalnych ekosystemów leśnych z dużym udziałem Picea abies. Taka jest bowiem dynamika procesów zachodzących w owych zbiorowiskach. Przekształcenia takich ekosystemów wynikające z ingerencji człowieka powodują, że gradacje mogą zdarzać się częściej, mieć większe natężenie i trwać dłużej. Nie można ich jednak uniknąć.
	Można założyć, że w PB od chwili wejścia na te tereny świerka i budowania przez ten gatunek drzewostanów (około 9000 lat temu) kornik drukarz miał swoje wzmożone pojawy. Wskutek różnych naturalnych zaburzeń (pożary, huragany, susze), pojawy takie mogły przybierać większe natężenie, ale nieuchronnie natura kładła im kres po kilku latach.
	Z przeprowadzonych analiz palinologicznych wynika, że świerk występował na tym terenie w sposób ciągły, tzn. prawie od samego początku pojawu, w każdym poziomie puszczańskich torfowisk można znaleźć ziarna jego pyłku (Dąbrowski 1959). 
	Wyraźne piętno człowieka, mogące mieć wpływ na wielkość gradacji, po raz pierwszy można chyba odnaleźć w czasach kampanii napoleońskiej na Rosję w 1811 r., kiedy to na terenie Puszczy miały miejsce wielkoobszarowe pożary, po których dużo osłabionych drzew mogło stanowić dogodny materiał żywicielski dla tego i pokrewnych gatunków. Następny wielki pożar miał miejsce w 1834 r.
	Zapewne występowały lokalne oscylacje liczebności I. typographus po zdarzających się uszkodzeniach drzewostanu przez huragany lub okiść (na tę jednak bardziej wrażliwa jest sosna), jednak wskutek wielkiego zróżnicowania środowisk i drzewostanów, naturalne czynniki oporu miały szansę szybko likwidować wzrost liczebności tego gatunku. O jednym z takich wzmożonych pojawów w latach 1882-83, po huraganach, które powaliły mnóstwo drzew, znajdujemy wzmiankę w czasopiśmie "Lesnojj Zhurnal". Prawdopodobieństwo częstszego występowania gradacji kornika drukarza i większego ich natężenia zaczęło wzrastać, gdy wskutek przegęszczenia dzikich zwierząt kopytnych oraz masowego wypasania bydła w lesie w końcu XIX i na początku XX wieku w Puszczy zaczął się zwiększać ponad miarę udział litych świerczyn oraz drzewostanów ze znaczną jego przewagą. Była to sytuacja nienaturalna, bowiem w naturalnych warunkach dominować tu powinny lasy liściaste i mieszane.
	Jak sięgają zapiski historyczne dotyczące tego problemu, kornik drukarz osiągał tutaj w pewnych okresach znaczne liczebności. Takie udokumentowane wzmożone pojawy miały miejsce w PB co najmniej 5 razy (1919-22, 1950-57, 1960-66, 1983-88, 1994-97). Niestety brakuje danych, dotyczących np. masy drzew pokornikowych usuwanych w poszczególnych latach w dłuższym czasie. Trudno jest więc jednoznacznie ocenić natężenie tych wzmożonych pojawów porównawczo. Można się tu opierać jedynie o wyrywkowe dane z operatów urządzeniowych (dopiero od roku 1949), publikacje oraz notatki i wspomnienia starszych ludzi związanych z Puszczą. Od 1979 roku mam okazję śledzić te procesy osobiście.
	O tym, że w PB występuje dużo kambio- i ksylofagów, w tym kornik drukarz, pisał już w 1917 r. niemiecki entomolog Escherich. Wspomina o korniku drukarzu, informując że jest tutaj bardzo liczny, również inny entomolog - Frickhinger (1919).
	Badaniami tego gatunku w PB zajmowali się w czasie gradacji w 1919-22 r. Kéler (1922) i Mokrzecki (1923). Później, w latach międzywojennych, szerokie prace nad problemem naturalnych czynników ograniczających liczebność korników prowadził Karpiński (1935). Po wojnie zagadnienia te podjął Bałazy (1966, 1968) oraz Bałazy i in. (1967). Z badań Bałazego (1968) wynika między innymi, że całkowita redukcja populacji wynosi w BPN 95,74%, a w lasach gospodarczych Polski 82,52%. Od 1977 roku podobne badania rozpoczął Okołów (1982, 1987). Porównał on lasy BPN i zagospodarowanej części Puszczy. Stwierdził nieco wyższą gęstość zasiedlenia kornika w BPN, natomiast śmiertelność okazała się w rezerwacie ścisłym zdecydowanie większa. Z 1 dm2 kory wylęgło się 8,743 sztuk chrząszczy, a w lasach zagospodarowanych aż 19,172 sztuki. W BPN znacznie wyższy był też udział grzybów entomopatogenicznych, parazytoidów i drapieżców. Z badań Protasiewicza (1984) wynika, że wokół BPN nie wydziela się więcej posuszu świerkowego niż w dalszej od niego odległości.
	Badania zasiedlenia drzew przez kornika drukarza w zależności od czynników abiotycznych prowadził po białoruskiej stronie PB Kirsta (1976). Entomofagi tego gatunku badali też we wschodniej części Puszczy Kolosejj L. P. i Kolosejj L. K. (1982), odnotowując dużą rolę drapieżnych chrząszczy. W ostatnich latach problemem kornika drukarza w białoruskiej części PB zajmowała się D’jachenko (1998, 1999). Podkorową faunę chrząszczy towarzyszących kornikowi drukarzowi badali w polskiej części Mazur i in. (1996).
	W latach 1983-89 prowadzono zespołowe badania przyrodniczych skutków huraganowych wiatrów w PB, m.in. obejmujące problem kornika drukarza. Byłem jednym z uczestników tych badań, a w 1995 r. ukazała się publikacja Gutowskiego i Kubisza (1995) podsumowująca wyniki tych prac, dotycząca entomofauny. W 1986 r. pisałem też o roli rezerwatu ścisłego w trakcie gradacji kornika drukarza, studząc zapały niektórych, dążących do wkraczania z akcją zwalczania do rezerwatu ścisłego BPN (Gutowski 1986). Od 1994 r. pod moim kierunkiem prowadzone są kompleksowe badania, m.in. w PB, dotyczące problemów związanych z kornikiem drukarzem na styku terenów chronionych i lasów gospodarczych, a także badania mające na celu poznanie roli tego gatunku w funkcjonowaniu ekosystemów leśnych.
	Powracając do wspomnianych wcześniej gradacji kornika drukarza na terenie PB, należy zacząć od pierwszej, dobrze udokumentowanej i bez wątpienia największej w historii tego terenu. Wskutek rabunkowej gospodarki niemieckiego okupanta w czasie I wojny światowej wycięto około 5 mln m3 drewna, pozostawiając w lesie mnóstwo odpadów. W owym czasie miały też miejsce liczne pożary, które wg Kloski (1922), wizytującego Puszczę w 1919 r., ciągnęły się kilometrami. Jako skutek tych zniszczeń i zaniedbań (odsłonięcie całych ścian lasu przez zręby i budowę kolejki leśnej, osłabienie drzew przez pożary, uszkodzenia i nadmierną transpirację, pozostawienie w lesie dużej bazy lęgowej dla korników, itp.), a także posuchy w latach 1919-21, w owym roku (1919) rozpoczęła się gradacja kornika drukarza i innych towarzyszących mu gatunków. W 1920 r. w Nadleśnictwie Hajnowskim masę uszkodzonego drewna oceniono na 350 tys. m3, w Nadl. Starzyna - 100 tys. m3, w Nadl. Browsk - 180 tys. m3; mniej - w Nadl Królewskim i Świsłockim. Rozpoczęto energiczną walkę z kornikiem usuwając drzewa opanowane oraz wszelką leżaninę, a także wykładając drzewa pułapkowe wokół gniazd kornikowych. Obszerny raport o walce z kornikiem opublikował Mokrzecki (1923). Pisał on m.in., że wokół kolejek leśnych wybudowanych przez Niemców ciągnął się pas wyeksploatowanego lasu o szerokości do kilku kilometrów. Stare drzewostany świerkowe wycięto na nim całkowicie, zostały złomy, wywroty, masy szczap zdatnych do zasiedlenia, itp. Mokrzecki (l.c.) ocenia, że wiosną 1921 r. w całej Puszczy wydzieliło się około 650 tys. m3 posuszu pokornikowego, a w 1922 - około 1 mln m3. W 1922 r. wyłożono na I generację ponad 163 tys. sztuk drzew pułapkowych, na II - prawie 58 tys. sztuk. Opanowanie wyniosło odpowiednio około 75% i 35%. Z perspektywy czasu możemy powiedzieć, że przy zwalczaniu tej gradacji popełniono wiele błędów (o niektórych pisali sami autorzy tych doniesień), m.in. kładziono zbyt duży nacisk na wykładanie pułapek, niszcząc przez to wiele zdrowych drzew. Gradacja załamała się w 1922 r. dzięki rozmnożeniu się pasożytów, parazytoidów i drapieżców oraz silnym mrozom zimy 1921/22 i wilgotnemu latu 1922.
	Od tego czasu do lat 50-tych brak pewnych informacji o gradacjach kornika drukarza. Nie musi to oznaczać, że ich w tym czasie nie było. Znalazłem np. wzmiankę, że wzmożony pojaw kornika miał miejsce w latach 1944-1945. Trudno jednak przypuszczać, że była to gradacja o skali zbliżonej do wspomnianych i udokumentowanych pięciu masowych pojawów. 
	Masowy pojaw kornika drukarza, dość rozciągnięty w czasie, miał miejsce w latach 1950-57. Pojaw ten spotęgowany był nałożeniem się 2 czynników - niechlujnej gospodarki w czasie wojny, i tuż po niej, oraz obniżeniem poziomu wód gruntowych po suszy w 1951-53. O skali gradacji może świadczyć liczba pozyskanych drzew trocinkowych: 
1952 r. - 13 820 sztuk; 1953 r. - 25 251 sztuk; 1954 r. - 12 011 sztuk; 1955 r. - 10 110 sztuk.
	Kolejny wzmożony pojaw wystąpił w latach 1960-66. Poza suszą został on spowodowany obniżeniem poziomu wód gruntowych na skutek osuszenia bagien Dzikiego Nikora po stronie białoruskiej PB. Skutki tej gradacji, po naszej stronie, dotknęły zwłaszcza obszar ochrony ścisłej BPN.
	Następny wzmożony pojaw rozpoczął się po huraganie na przedwiośniu 1983 r., kiedy to wichura „wywaliła” ponad 300 tys. m3 drewna. Nałożyła się na to trwająca od początku lat 80-tych susza. W 1986 r., kiedy gradacja prawie się kończyła, nowe klęski od trąby powietrznej, okiści i wiatrów spowodowały, że przeciągnęła się ona aż do 1988 r., zwłaszcza w północnej części Puszczy. O skali tej gradacji może świadczyć fakt, że w samym Nadl. Hajnówka, w 1984 roku usunięto 11 tys. sztuk drzew trocinkowych. W trakcie tej przedostatniej gradacji badaliśmy (Gutowski, Kubisz 1995) niektóre elementy biologii i ekologii kornika drukarza i innych kambio- i ksylofagów. Stwierdziliśmy m.in. współwystępowanie w tych samych zespołach zasiedlających świerki następujących gatunków: Ips amitinus (Eichh.), I. duplicatus C. R. Sahlb., Pityogenes chalcographus (L.), Trypodendron lineatum (Oliv.), Polygraphus poligraphus (L.) (Scolytidae), Tetropium spp., Monochamus spp. (Cerambycidae), i in.
	Od 1994  do 1997 r. trwał kolejny wzmożony pojaw kornika drukarza i towarzyszących mu kambio- i ksylofagów. Przykładowo w Nadl. Hajnówka usunięto w 1994 r. 6 767 m3 świerka pokornikowego, a w 1995 - 8 924 m3, w tym 3 500 sztuk drzew trocinkowych. W Nadl. Browsk: 1993 r. - 6 106 m3, 1994 r. - 6 106 m3, 1995 r. - 19 621 m3, 1996 r. - 6 248 m3, 1997 - 1 671 m3. Po białoruskiej stronie Puszczy w 1994 roku pozyskano około 40 tys. m3 drzew pokornikowych. Wydaje się, że ta ostatnia gradacja szczególnie silnie rozwinęła się właśnie we wschodniej części PB.
	W roku 2001 obserwuje się ponowny wzrost liczebności kornika drukarza. Być może jest to początek kolejnej gradacji.
 
	Z pewną dozą subiektywizmu można ocenić, że największą z omówionych gradacji była ta w latach 1919-22. Dużą skalę miał też masowy pojaw kornika w roku 1983 i dalszych, natomiast pozostałe wzmożone pojawy, łącznie z ostatnim, były mniej znaczące.

	

Kornik drukarz w Puszczy Białowieskiej - mechanizmy funkcjonowania gradacji 
i perspektywy wystąpienia kolejnego masowego pojawu

Ostatnia gradacja kornika drukarza i gatunków towarzyszących na świerku miała miejsce w PB w latach 1994-97, przy czym w roku 1997 liczba rojących się korników była już tylko niewiele większa niż w okresach międzygradacyjnych. 
	Bezpośrednich przyczyn wzrostu liczebności populacji I. typographus w czasie tej ostatniej gradacji (jak również w innych przypadkach) należałoby się dopatrywać w powiększeniu się zasobności bazy pokarmowej dla tego gatunku, tj. uzyskaniu pewnej predyspozycji drzew, warunkującej zasiedlenie. Przyczyną aktualnego osłabienia drzew była głównie trwająca od przeszło dziesięciolecia susza, odbijająca się niedoborem wody w wierzchniej warstwie gleby oraz lokalnie obniżeniem poziomu wód gruntowych. Przy płaskim systemie korzeniowym świerka mogło to znacząco obniżyć sprawność procesów fizjologicznych drzew i być przyczyną ich osłabienia.
	Wymiernym wskaźnikiem pozwalającym na ocenę warunków termiczno-wilgotnościowych sezonu wegetacyjnego, a w ślad za tym warunków wzrostu drzew, jest współczynnik hydrotermiczny Seljaninowa (Seljaninov 1966), obliczony następująco: 
k = 10P/t              gdzie: 
P – suma opadów badanego okresu w mm,
t – suma średnich temperatur dobowych badanego okresu w şC.
W latach poprzedzających gradację 1994-97 współczynnik ten osiągał bardzo niskie wartości (lata 1991, 1992, 1993) (Malzahn 1999). Kolejną bardzo niską wartość tego współczynnika odnotowano w roku 2000 (Malzahn, informacja ustna), co wyraźnie skorelowane jest z ze wzrostem liczebności kornika drukarza w roku 2001.
	Należy również wziąć pod uwagę wspomnianą już pewną cykliczność pojawów tego gatunku, obserwowaną m.in. w PB. Cykliczność ta jest często modyfikowana i wzmacniana przez różne przyczyny losowe, drastycznie zwiększające masę drzew podatnych na zasiedlenie (melioracje, susze, klęski huraganowe, masowe cięcia z pozostawieniem surowca w lesie aż do wylotu chrząszczy, itp.). Jedną z ważnych przyczyn wydają się być, przynajmniej w PB, naturalne oddziaływania typu drapieżca-ofiara. Przy czym pierwszy czynnik rozumiany jest tu szeroko - pasożyty (w tym grzybowe), parazytoidy, drapieżce. Pewną rolę odgrywają też warunki pogodowe w trakcie sezonu wegetacyjnego oraz konkurencja o pokarm.
	Podstawowymi czynnikami ograniczającymi liczebność populacji kornika drukarza na tym terenie, jak wskazują liczne badania naukowe wielu autorów (Karpiński 1935; Bałazy 1968; Okołów 1987; Gutowski, Kubisz 1995) oraz własne informacje niepublikowane, są: pasożytnicze błonkówki (Braconidae, Ichneumonidae, Chalcidoidea, i in.), drapieżne owady (Thanasimus formicarius (L.) (Cleridae), Nudobius lentus (Grav.) (Staphylinidae), larwy Medeterinae, i in.), dzięcioły, pasożytnicze grzyby, wewnątrz- i międzygatunkowa konkurencja o pokarm, i dalsze. 
	Skracając i upraszczając, można stwierdzić, że po 2-3 latach trwania gradacji I. typographus następuje takie namnożenie się antagonistów tego gatunku, że jego liczebność ulega gwałtownemu obniżeniu, nawet poniżej potrzeb występujących w tym okresie parazytoidów i pasożytów (zwłaszcza tych wyspecjalizowanych). W następstwie tego spada liczebność wrogów kornika drukarza. W ciągu kilku lat ponownie stopniowo zaczyna narastać liczebność I. typographus. Mokre, deszczowe lata mogą opóźnić wystąpienie kolejnego wzmożonego pojawu, natomiast wszelkie inne okoliczności sprzyjające, o których wspomniano wcześniej, mogą ten szczyt przyspieszyć. Trzeba jednak podkreślić, że dla zainicjowania gradacji nie wystarczą czynniki endogenne populacji kornika. Konieczne jest zaistnienie pewnych okoliczności zewnętrznych - pojawienie się predyspozycji drzew do zasiedlenia spowodowane różnymi przyczynami, najczęściej abiotycznymi (susza, wiatr itp.). Natomiast zakończenie gradacji regulowane jest najczęściej (lub przy głównym udziale) przez czynniki biotyczne (parazytoidy, drapieżce, patogeny grzybowe itp.). 
	Eliminacja nadmiernie rozprzestrzenionego świerka, przy udziale kornika drukarza, jest reakcją środowiska na zakłócenia, przywracającą stan względnej równowagi. Puszcza nie ginie za sprawą korników, jak twierdzą niektórzy. Ostatnia gradacja, jak i poprzednie, likwiduje tylko nienaturalny stan, spowodowany bezpośrednią i pośrednią ingerencją człowieka. Ani świerk, jako gatunek, ani tym bardziej PB nie są zagrożone z powodu kornika drukarza. Świerk to tylko jeden z wielkiej liczby gatunków, które tutaj występują. Bardzo dobrze się odnawia, liczny jest podrost i młodsze klasy wieku. Nie brakuje nawet, biorąc pod uwagę udział siedlisk, przedstawicieli starszych klas wieku.
	Jak wskazują dotychczasowe doświadczenia z naturalnych lasów mieszanych strefy umiarkowanej (dotyczy to i PB), na długość trwania gradacji nie ma większego wpływu prowadzona z kornikiem drukarzem walka (Capecki 1978, D’jachenko 1998, Gutowski, inf. własna). Gradacje po 3-4 latach ulegają załamaniu, zarówno w rezerwatach ścisłych, jak i w lasach gospodarczych, w których człowiek za wszelką cenę stara się im przeszkadzać. Prawdopodobnie nieco inaczej może to wyglądać w sztucznych, ujednoliconych monokulturach świerkowych. Jednak problem ten wykracza poza zakres niniejszego opracowania. 
	
	Należy z całą odpowiedzialnością stwierdzić, że prędzej czy później w PB wystąpi kolejna gradacja kornika drukarza. Taka jest bowiem dynamika funkcjonowania drzewostanów świerkowych i związanych z nim kambiofagów. Nie są też do uniknięcia naturalne czynniki meteorologiczne, które oddziałują na kondycję Picea abies - długotrwałe susze, huragany, itp. - inicjujące bądź przyspieszające to zjawisko. Można przypuszczać, że w perspektywie kilku-kilkunastu lat będziemy mogli obserwować kolejny wzmożony pojaw kornika drukarza na tym terenie.

Przyrodnicze skutki przewidywanej gradacji kornika drukarza 
w Puszczy Białowieskiej

O przyrodniczych skutkach gradacji kornika drukarza i gatunków towarzyszących na świerku w PB wspominałem m.in. w następujących doniesieniach: Gutowski (1996a, 1996b), Gutowski i in. (2000). Generalnie, gradacje te, z uwagi na zróżnicowane, bogate i w miarę naturalne środowisko leśne, nie mają ujemnego wpływu na przyrodę Puszczy. Wręcz przeciwnie, stanowią niezbędny element funkcjonowania ekosystemów leśnych z dużym udziałem świerka. 
	Ewentualna kolejna gradacja może mieć wpływ na:
- dostosowanie występowania świerka do istniejących warunków przyrodniczych (głównie glebowych) poprzez dalszą eliminację osobników z siedlisk grądowych, na które świerk wszedł wskutek nadmiernej presji zwierzyny i zwierząt domowych na gatunki liściaste na przełomie XIX i XX wieku;
- zwiększenie mozaiki drzewostanów w PB (naprawa skutków dawnej gospodarki leśnej i łowieckiej preferującej gatunki iglaste);
- zwiększenie (utrzymanie) luk w drzewostanie (przestrzeni czasowo otwartych) niezbędnie potrzebnych do bytowania wielu roślin, grzybów, porostów i zwierząt;
- zainicjowanie procesów odnowienia drzewostanu w lukach powstających w gniazdach kornikowych;
- eliminację mniej odpornych osobników świerka (selekcja naturalna);
- zapewnienie utrzymania bioróżnorodności w Puszczy Białowieskiej;
- zapewnienie bazy pokarmowej dla organizmów saproksylicznych, jednych z najcenniejszych elementów przyrody PB (wiele unikatowych, ginących gatunków związanych ze świerkiem znanych jest w Polsce tylko z Puszczy, lub występuje ponadto jedynie na nielicznych, rozproszonych stanowiskach, np. Lado jelskii Wank. (Colydiidae), Pytho kolwensis C. R. Sahlb. (Pythidae), Bius thoracicus (Fabr.) (Tenebrionidae), Pityogenes saalasi Egg., Orthotomicus starki Spess. (Scolytidae));
- zwiększenie bazy pokarmowej dla wszystkich organizmów, dla których kornik drukarz stanowi pokarm (np. ptaki - głównie dzięcioły, drapieżne owady, pajęczaki, itp.) oraz środowisko życia (pierwotniaki, nicienie, roztocza, owady, itd.). 
	
	Negatywne skutki dla przyrody PB niesie natomiast intensywna walka z kornikiem drukarzem. Przede wszystkim ekosystemy zubażane są o materię organiczną wywożoną z lasu w postaci dłużyc świerkowych oraz ulatniającą się do atmosfery podczas spalania gałęzi i resztek pozrębowych. Ponadto, co najistotniejsze, zubażana jest baza pokarmowa dla organizmów saproksylicznych. W trakcie akcji zwalczania kornika niszczy się też bezpośrednio stadia przedimaginalne wielu gatunków owadów, które zdążyły zasiedlić świerki zaraz za kornikiem drukarzem. Wskutek korowania drzew i spalenia, bądź zakopania kory z jajami, larwami lub poczwarkami owych gatunków, a także wskutek wywiezienia z lasu wraz surowcem ginie wiele osobników cennych gatunków.
	Negatywne skutki walki z kornikiem nasilają się z tego powodu, że usuwanie drzew trocinkowych (zasiedlonych przez kornika) odbywa się w trakcie sezonu wegetacyjnego. Prowadzi to do niszczenia roślinności zielnej i uszkadzania powierzchni gleby oraz okaleczania pozostających w lesie drzew na trasie zrywki, czego można by uniknąć przy pozyskiwaniu tych drzew zimą.

	Podsumowanie

Należy pamiętać, iż rozpatrywany obiekt (Puszcza Białowieska) to las wyjątkowy w skali Europy. Dlatego też zasady postępowania z kornikiem drukarzem muszą być tutaj zdecydowanie inne. Nie można w tej sytuacji trzymać się ściśle zaleceń Zespołów Ochrony Lasu i “Instrukcji Ochrony Lasu”, które prezentują normy wypracowane dla sztucznych lasów gospodarczych. W przypadku PB, posiadającej lasy mało zmienione, w znacznej części naturalne, gdzie wciąż trwają (nie były nigdy przerwane) naturalne procesy rządzące tymi ekosystemami, takie podejście byłoby wręcz szkodliwe. Ponadto tutaj, jak w żadnym innym obiekcie przyrodniczym w Polsce, posiadamy duże historyczne doświadczenia z I. typographus, a także znane są wyniki licznych badań naukowych prowadzonych na tym terenie. Wyniki tych badań dowodzą, że z przyrodniczego punktu widzenia gradacje kornika drukarza w PB, a tym bardziej w BPN, nie stanowią żadnego problemu.

	Z całościowej analizy problemu gradacji kornika drukarza w PB wynikają następujące wnioski:

- Gradacje Ips typographus w PB są naturalnym elementem dynamiki ekosystemów leśnych z większym udziałem świerka i w związku z tym nieuchronnie co pewien czas będą się powtarzać.
- Kolejna gradacja kornika drukarza w PB nie niesie z sobą żadnego niebezpieczeństwa dla przyrody tego obiektu.
- Chęć ingerencji w przebieg gradacji kornika drukarza (usuwanie drewna z lasu) można uzasadnić jedynie następującymi powodami:
	a) zapewnienie doraźnych zysków ekonomicznych w efekcie pozyskania wartościowego surowca jakim jest drewno świerka,
	b) konieczność dostarczenia lokalnej społeczności drewna na jej własne potrzeby.
- Za priorytet w PB (dotyczy to całej Polski) należy uznać ochronę resztek lasów naturalnych i zbliżonych do naturalnych. W związku z tym jakakolwiek ingerencja w takich drzewostanach (w tym również usuwanie drzew trocinkowych) nie powinna mieć miejsca.	

Piśmiennictwo

Bałazy S. 1966. Organizmy żywe jako regulatory liczebności populacji korników w drzewostanach świerkowych ze szczególnym uwzględnieniem owadobójczych grzybów. I. PTPN. Wydz. Nauk Roln. i Leśnych. Prace Komisji Nauk Roln. i Kom. Nauk Leśn., 21, 1: 3-50.
Bałazy S. 1968. Analysis of bark beetle mortality in spruce forests in Poland. Ekol. Pol., A, 16, 33: 657-687.
Bałazy S., Bargielski J., Ziółkowski G., Czerwińska C. 1967. Śmiertelność dorosłych chrząszczy kornika drukarza - Ips typographus (L.) (Col., Scolytidae) w żerowiskach i jej przyczyny. Pol. Pismo Ent., 37, 1: 201-205.
Bergeron Y., Leduc A., Morin H., Joyal C. 1995. Balsam fir mortality following the last spruce budworm outbreak in northwestern Quebec. Can. J. For. Res., 25: 1375-1384.
Capecki Z. 1978. Badania nad owadami kambio- i ksylofagicznymi rozwijającymi się w górskich lasach świerkowych uszkodzonych przez wiatr i okiść. Prace Inst. Bad. Leśn., A, 563: 37-117.
Capecki Z., Grodzki W., Kolk A., Konca B., Michalski J., Srokosz K., Starzyk J. R., Szwałkiewicz J. 1998. Problem ochrony drzewostanów świerkowych przed gradacjami kornika drukarza. Las Polski, 1: 5-7.
Connell J. H., Slatyer R. O. 1977. Mechanisms of succession in natural communities and their role in community stability and organization. The American Naturalist, 111: 1119-1144.
Dąbrowski M. J. 1959. Późnoglacjalna i holoceńska historia lasów Puszczy Białowieskiej. Część I. Białowieski Park Narodowy. Acta Soc. Bot. Poloniae, 27, 2: 197-248.
D’jachenko N. G. 1998. Dinamika razvitija koroednykh ochagov (Ips typographus L.) v lesakh Belovezhskojj pushhi. W: Sostojanie i monitoring lesov na rubezhe XXI veka. Materialy Mezhdunar. nauchno-prakt. konf. Minsk, 7-9 aprelja 1998 g., Minsk, 301-302.
D’jachenko N. G. 1999. Dinamika izmenenija elovykh drevostoev v koroednykh ochagakh. W: Belovezhskaja pushha na rubezhe tret’ego tysjacheletija: Materialy nauch.-prakt. konf., posvjashh. 60-letiju so dnja obrazovanija gos. zapov. “Belovezhskaja pushha”, 22-24 dek. 1999 g., p. Kamenjuki, Brest. obl. (red. A. I. Luchkov). Minsk, 160-161 pp.
Ermokhin M. V. 1999. Postkatastroficheskaja dinamika el’nikov Belovezhskojj pushhi v ochagakh usykhanija. W: Belovezhskaja pushha na rubezhe tret’ego tysjacheletija: Materialy nauch.-prakt. konf., posvjashh. 60-letiju so dnja obrazovanija gos. zapov. „Belovezhskaja pushha”, 22-24 dek. 1999 g., p. Kamenjuki, Brest. obl. (red. A. I. Luchkov). Minsk, p. 161.
Escherich K. 1917. Forstentomologische Streifzüge im Urwald von Bialowies. W: Bialowies in deutscher Verwaltung, 2: 97-115.
Frickhinger H. W. 1919. Die Insektenwelt des Bialowieser Urwaldes in ihren Beziehungen zum Kulturzustand des Forests. Naturwiessenschaften, Berlin, 7: 43-46, 57-60.
Georgievskijj A. B. 1995. Zakonomernost’ processov raspada i vosstanovlenija v korennykh elovykh lesakh Central’no-lesnogo zapovednika. W: Problemy izuchenija i okhrany zapovednykh prirodnykh kompleksov. Materialy nauchn. konf., posvjashh. 60-letiju Khoperskogo zapov. (pos. Varvarino, Voronezhskaja obl., 21-25 avgusta 1995 g.). Izd. Voronezhskogo univ., 146-148 pp.
Gutowski J. M. 1986. Uwagi o znaczeniu kambio‑ i ksylofagów świerka pospolitego Picea      abies (L.) Karst. dla lasów Białowieskiego Parku Narodowego i otaczających go drzewostanów gospodarczych. Parki Nar. Rez. Przyr. 1985, 6, 2: 101‑105.
Gutowski J. M. 1996a. Seminarium na temat "Problem ochrony ekosystemów leśnych a gradacje kornika drukarza". Parki Nar. Rez. Przyr., 15, 3: 83-85.
Gutowski J. M. 1996b. Kornikowe seminarium - raz jeszcze. Przegl. Leśn., 9: 16-17.
Gutowski J. M, Jędrzejewski W., Faliński J. B., Okołów C., Popiel J., Jędrzejewska B., Brzeziecki B., Korczyk A. 2000. Zasady funkcjonowania Białowieskiego Parku Narodowego powiększonego na cały obszar polskiej części Puszczy Białowieskiej (propozycja). Białowieża, 63 pp.
Gutowski J. M., Kubisz D. 1995. Entomofauna drzewostanów pohuraganowych w Puszczy      Białowieskiej. Prace Inst. Bad. Leśn., A, 788: 91‑129.
Holeksa J., Karczmarski J., Wilczek Z., Ciapała S. 1996. Rezerwat „Romanka w Beskidzie Żywieckim” jako przykład niewłaściwej ochrony ekosystemu leśnego. Ochr. Przyr., 53: 19-35.
Holing C. S. 1992. The role of forest insects in structuring the boreal landscape. W: A system analysis of the global boreal forest. Eds. H. H. Shugart, R. Leemans, C. B Bonan; Cambridge Univ. Press, Cambridge, 170-191 pp.
Jardon Y., Filion L., Cloutier C. 1994. Long-term impact of insect defoliation on growth and mortality of eastern larch in boreal Quebec. Ecoscience, 1: 231-238.
Karpiński J. J. 1935. Przyczyny ograniczające rozmnażanie się korników drukarzy (Ips typographus L. i Ips duplicatus Sahlb.) w lesie pierwotnym. Rozpr. Spraw. Inst. Bad. Lasów Państw., A, 15: 86 pp.+8 tablic.
Kéler S. 1922. Kilka słów w sprawie korników w Puszczy Białowieskiej. Las Polski, 2, 3: 99-102.
Kirsta L. V. 1976. Zaselenie substrata tipografom (Ips typographus) v zavisimosti ot abioticheskikh faktorov. Belov. Pushha - Issled., 10: 122-124.
Klimetzek D., Yue C. 1997. Climate and forest insect outbreaks. Biologia, Bratislava, 52, 2: 153-157.
[Kloska J.] 1922. Z Puszczy Białowieskiej. Walka z kornikami świerkowymi w r. 1921. Las Polski, 2, 1: 24-27.
Kolosejj L. P, Kolosejj L. K. 1982. Vlijanie ehntomofagov na snizhenie chislennosti koroeda-tipografa (Ips typographus L.). Zapov. Bel., 6: 94-96.
Lewis K. J., Lindgren B. S. 2000. A conceptual model of biotic disturbance ecology in the central interior of B.C.: How forest management can turn Dr. Jekyll into Mr. Hyde. The Forestry Chronicle, 76, 3: 433-443.
Łaska G. 1999. Zaburzenia a możliwość przewidywania zjawisk przyrodniczych. Przegl. przyr., 10, 1-2: 29-40.
Malzahn E. 1999. Ocena zagrożeń i zanieczyszczenia środowiska leśnego Puszczy Białowieskiej. Prace Inst. Bad. Leśn., A, 885: 1-177.
Mazur S., Borowski J., Byk A., Mokrzycki T. 1996. The diversity of predatory beetles complex living under spruce bark in the Białowieża Primeval Forest. Ann. Warsaw Agricult. Univ.- SGGW, For. Wood Technol., 47: 27-37.
Mokrzecki Z. 1923. Sprawozdanie z walki z kornikiem w Puszczy Białowieskiej w 1922. Las Polski, 4, 9-10: 297-307. 
Okołów C. 1982. Naturalne czynniki ograniczające liczebność populacji kornika drukarza (Ips typographus L.) w warunkach lasu pierwotnego i lasów zagospodarowanych Puszczy Białowieskiej (założenia i metodyka badań). Zesz. Probl. Post. Nauk Roln., 251: 115-120. 
Okołów C. 1987. Influence of forest management on effectivness of natural factors limiting the number of the great spruce bark-beetle (Ips typographus L.) - preliminary communication. IVth Symp. Protect. Forest Ecosyst., 191-195 pp.
Okołów C. 1999. Rola owadów w funkcjonowaniu ekosystemów leśnych obszarów chronionych ze szczególnym uwzględnieniem parków narodowych. Sylwan, 143, 3: 87-93.
Pickett S. T. A., Collins S. L., Armesto J. J. 1987. Models, mechanisms and pathways of succession. The Botanical Review, 53: 335-371.
Protasiewicz M. 1984: Wydzielanie posuszu sosnowego i świerkowego w drzewostanach otaczających rezerwat ścisły Białowieskiego Parku Narodowego. (maszynopis SGGW-AR): 1-46.
Scherzinger W. 1996. Naturschutz im Wald. Qualittsziele einer dynamischen Waldentwicklung. Ulmer Verlag, Stuttgart, 447 pp.
Seljaninov G. P. 1966. Agroklimaticheskaja karta mira. Leningrad.
Szwagrzyk J. 2000. Rozległe naturalne zaburzenia w ekosystemach leśnych: ich zasięg, charakter i znaczenie dla dynamiki lasu. Wiad. Ekol., 46, 1: 3-19.

J. M. Gutowski